Hvernig kennir maður manninn?

„Þó þú langförull legðir sérhvert land undir fót,

 bera hugur og hjarta samt þín heimalands mót.“

Hvernig kennir maður manninn.

Þannig kvað Stephan G Stephansson í frægu kvæði sínu í Íslendingaræðu árið 1904 í Winnipeg. Skáldið er að segja okkur að umhverfið móti manninn.

Við sem eigum ættir okkar að rekja vestur í Aðalvík berum örugglega með einum eða öðrum hætti ákveðið svipmót af þessu vestfirska umhverfi, arfleið kynslóðanna.

Föður mínum séra Hirti Hjartarsyni frá Aðalvík var hugleikið hvernig kenna mætti manninn.

Í predikunum hans má oft finna þessa setingu: Hvernig kennir maður manninn? Það fer vel á því að gera það einnig núna úr þessum ræðustól sem hann predikaði oft úr í afleysingum fyrir sr. Árna Berg Sigurbjörnsson.

Í huga hans var ættin mikilvægur þáttur, frændur og frænkur, framganga, afrek þeirra og sigrar – jú og mótlætið líka. Hann vildi þekkja frændur sína og hann naut þess að vera í návist þeirra og taldi marga þeirra til vina sinna.

Hvað ættgöfgi varðar, var að hans mati ekki hægt að vera betur ættaður en að eiga ætt sína að rekja til Aðalvíkur.

Þeir bræður veltu oft fyrir sér uppruna ættarinnar í Aðalvík og seildust langt í að mæra ættina. Bróðir hans Finnbjörn Hjartarson hafði mjög frumlega skoðun á þessu. Hann hélt því fram að við værum af hinni týndu ættkvísl gyðinga, Benjamítum.  Ættkvíslin sem samkvæmt biblíunni fór í vestur og engar frekari sögur eru af. Ættin hafi endað ferð sína á þessu „extremo angulo,“ eða síðasta horninu.

Hann var þá að vísa til útlitsins, sérstaklega kvennanna. Þessara háu dökkhærðu kvenna, hrokkinhærðar og með brún augu.

 Það var föður mínum afar kær minnig að hann messaði í fyrsta skipti árið 1989 á Stað í Aðalvík um það bil sem hann kláraði nám í guðfræði 59 ára gamall.

Við það tækifæri söng blandaður þrjátíu manna kór við messuna, allt skyldfólk og afkomendur undir stjórn frænda og vinar hans Ingimars Guðmundssonar í Þverdal.

Einhver orð hafði Ingimar um að hann væri fyrsti presturinn í þessari ætt frá Aðalvík.  

Helsti áhrifavaldur í lífi föður míns var afi hans Finnbjörn Hermannsson verslunarmaður á Ísafirði lengst af  hjá Ásgeirsverslun og síðar verslunarstjóri á Hesteyri hjá Hinu sameinaða verslunarfélagi.

Hann var sonur hjónanna Hermanns Sigurðssonar bónda á Læk, hagleiksmanns með tré og járn, og eiginkonu hans Guðrúnar Finnbjarnardóttur. Hún var dóttir ættarhöfðingjans Finnbjörns Gestssonar á Sæbóli. Hann var sagður glæsimenni og vel látinn, söngmaður góður og hefur söng- og tónlistaráhugi fylgt niðjum hans, segir í bókinni Sléttuhreppur.

 Önnur börn þeirra hjóna voru Guðrún Elín gift Abraham Jónassyni, bónda á Læk. Ingibjörg Katrín, gift fyrst Vilhjálmi Magnússyni útvegsbónda á Sæbóli. Síðari maður hennar var Sigurður Alexander Finnbogason, bóndi á Sæbóli (Siggi Alli). Ingveldur Ólína gift Birni Björnssyni, verkstjóra hjá Kaupfélaginu á Ísafirði. Guðmundur Sigurjón Lúther útvegsbóndi á Sæbóli, kvæntur Margréti Þorbergsdóttur frá Miðvík og Jón Sigfús bóndi á Sæbóli og Læk, kvæntur Elínóru Guðbjartsdóttur. Samkvæmt Íslendingabók áttu þau einnig Sigurjón, Halldór og Ástu sem létust á barnsaldri.

Fyrstu kynni af frændfólki.

Fyrstu persónulegu kynni við frændfólk frá Aðalvík tengi ég skólasystur minni og vinkonu allt frá menntaskólaárunum okkar, Elinóru Ingu Sigurðardóttur og eiginmanni hennar Júlíusi Valssyni. Elinóra er barnabarn Jóns Sigfúsar Hermannssonar.

Í gegnum kynni okkar og vinskap hitti ég fyrst langafabróður minn Jón Sigfús Hermannsson en milli þeirra bræðra var 16 ára aldursmunur. Ég hafði aðeins hitt langafa minn einu sinni. Það  var þegar hann var áttræður 1958. Þeir voru í minningunni sláandi líkir. Síðustu árin dvaldi hann um tíma á öldrunarlækningadeild Landspítalans þar sem konan mín vann. Hún hafði gaman af að brýna hjúkrunarfólkið um að sinna nú honum Jóni vel. Hann væri langa, langafa bróðir barnanna hennar.

Jón Sigfús bjó að Sogaveginum í húsinu, sem hann byggði að hluta úr rekaviði að vestan. Hann flutti með sér virkið þegar hann fór suður líklega meira og minna tilsniðið. Þetta er lýsandi myndbirting þeirrar elju og dugnaðar sem einkennir hans fólk.

Síðar kynntist ég foreldrum Elinóru Ingu, Sigurði Jónssyni og Dýrfinnu Sigurjónsdóttur en nefna má að móðir mín og Dýrfinna eru þremenningar.

Það er gaman að minnast þess að hún tók ljósmóðurprófið á móður minni þegar ég var í móðurkviði, þannig að segja má að ég sé „sveins stykkið hennar.“ 

Allt er þetta vel gert, gott og duglegt fólk sem skarað hefur fram úr á ýmsum sviðum. Það er gott að vera í návist þess og maður gleðst yfir að eiga frændsemi við það.

Skáldið sagði að umhverfið móti okkur.

Ef við skoðum ljóð Sléttuhreppinga, „Aðalvík,“ þá er ljóðahöfundi efst í huga lognið, sólsetrið, töframyndir náttúrunnar, blómin og fegurðin í Aðalvík - sumarið.

 Um ískaldar vetrarnætur, þokuna og einangrun hefur hann enginn orð. Hann minnist aðeins á hið fagra, blíða og eftirsóknarverða en lætur hitt lönd og leið. Það hefur verið mikilvægur eiginleiki til þess að lifa af við erfið skilyrði.

Við skulum minnast þess að óblíð náttúran markaði djúp spor í mannlífið. Vafalaust hefur hún líka hert það fólk sem þar lifði af erfiða lífsbaráttu.

Sagan af Snorra á Húsafelli og dvöl hans á Stað í Aðalvík á 18. öld, þessu nafnkunna „harðindaplássi“ eins og Brynjólfur Sveinsson biskup nefnir það er lýsandi mynd af bágum kjörum fólksins allt fram á 20. öldina.

Þrautseigja og dugnaður var gott veganesti inn í framtíðina. Hið nýja Ísland kallaði á duglegt fólk í þéttari byggðir. Sjálfsþurftarbúskapurinn leið undir lok. Sléttuhreppsbúar svöruðu þessu kalli en tryggð þeirra við sveitina er til fyrirmyndar og vitnar um dugnað og ræktarsemi við arfleifðina og það sem var.

Ferðir í Aðalvík. 

Í fyrra skiptið fórum við hjón ásamt móður minni, sem fylgdarmenn föður míns árið 1999. Hann var að jarðsetja frænda sinn og vin Vilhjálm H Vilhjálmsson stórkaupmann.

Við fórum með Fagranesinu til Aðalvíkur og vorum ferjuð í land við Sæból. Í lendingu vorum við minnt á hversu veður getur breyst fyrirvaralaust. Norðvestan vindhviða feykti í lendingu á haf út hluta af byggingarefni sem Sveinn Guðmundsson frá Þverdal átti.

Við fengum inni í Jónshúsi þessa daga hjá Sigríði Helgu og Guðmundi sem þar voru þá húsráðendur.

Maður fann vel tenginguna við staðinn og ættina. Afkomendur Vilhjálms í Steinhúsinu. Heimsókn til Ásgeirs Jónssonar skókaupmanns í Kópavogi. Ég minnist sérstaklega orða hans af hverju byggðin lagðist af: „Það fóru allir sem gátu þegar við fórum að fá peninga fyrir vinnu okkar.“

 Þegar við komum til systranna í Bólinu, þar sem þær voru að fjarlægja rætur hvanna úr grassverðinum var sagt: „Er ekki Sveinn Hjartarson kominn aftur til Aðalvíkur.“ Ég er skírður í höfuðið á Sveini Hjartarsyni, föðurbróður mínum sem lést ungur að árum, en hann hafði dvalið á sumrin í Aðalvík fyrir 1942. Þetta þótti mér vænt um og tengdi mig staðnum enn frekar.

Síðar átti ég þess kost í júlí árið 2011 ásamt skaftfellskum göngufélögum að heimsækja Aðalvík. Við gengum fjöruna frá Sæbóli að Látrum (fyrir Pokasund niður Tökin), upp á Barðann og næsta nágrenni og að lokum frá Sæbóli yfir á Hesteyri. Í ferðalok aðstoðuðum við að ganga frá drenlögn við Stað. Hugtakið að vera vel fjallgengur sem sagt var um Aðalvíkinga fékk nýja merkingu í huga mínum eftir þessa ferð.

Við gistum í Hjálmfríðarbóli hjá Gylfa Kristinssyni og Jónínu Völu Kristinsdóttur. Við áttum góða daga í frábæru veðri alla dagana.

Það gerir þessa ferð enn eftirminnilegri að foreldrar mínir og eiginkona fylgdu með vestur á Ísafjörð og biðu þar á meðan farið var með gönguhópnum yfir í Aðalvík. Þetta var síðasta skipti sem ég fór með föður mínum vestur. Hann treysti sér ekki lengra, en hugurinn bar hann yfir Djúpið.    

Fjölskyldan.

Faðir minn var alinn upp á Ísafirði. Hann bjó á Skipagötu 7 sem var tíðum viðkomustaður frændfólks frá Aðalvík. Langamma mín hét Elísabet Guðný Jóelsdóttir. Þeirra börn voru:  Sigurður, Jón Hjörtur afi minn, Margrét og Árni.

Systkini föður míns eru: Hermann, Kolbrún, Finnbjörn, Matthías, Elísabet og Sveingerður og Sveinn sem lést í æsku 1942, eins og áður sagði. Samfeðra eru Margrét og Nína.

Ég hóf þetta tal á að velta því upp hvernig maður kennir manninn: Augljóslega mótar umhverfið hann að stórum hluta. Máltækið segir að fjórðungi bregði til fósturs. Í þeim efnum kemur að fjölskyldunni og ættinni og frændseminni þegar einstaklingurinn leitast við að þekkja sjálfan sig. Það hefur verið mér mikilsvirði að vita af þessum tengslum við ætt mína fyrir vestan.

Ég þakka áheyrnina og bið ykkur guðs blessunar.

Vonlaus leit

Ég hef eytt töluverðum tíma í að fylgjast með leitinni að malasísku flugvélinni MH 370. Lítið um það annað að segja en að vonandi finnast svörtu kassarnir fljótt þannig að svör fáist um afdrif vélarinnar. Þessi fréttaflutningur um hvarfið hefur minnt mig á ameríska bíómynd sem ég sá í Kópavogsbíó sem drengur. Hún heitir ESCAPADE IN JAPAN og var framleidd 1957. Myndin gæti hafa verið sýnd hér svona tveimur árum síðar. Hún fjallaði um flugvél sem fer í hafið nálægt Japan. Allir bjargast en drengur sem er í flugvélinni verður viðskila og er bjargað af japönskum fiskimanni. Sonur fiskimannsins og ameríski drengurinn verða vinir. Lögreglan kemur að leita drengsins í þorpinu en strákarnir verða hræddir og flýja. Þeir fara um Japan á flótta með lögregluna á hælunum. Auðvitað endar þetta allt vel að hætti ameríska mynda. Allir hlæja, gráta, fallast í faðma og já, "happy ending." Heilabúið er furðulegasta verkfæri. Líklega hefur mér dottið þetta í hug þegar maður með heimsbyggðinni vonaði að einhver myndi lifa af. Á netinu fann ég þennan "poster" um myndina. Ameríska strákinn lék Jon Provost sem síðar varð þekkt barnastjarna í kvikmyndum um hundinn Lassy. 

Vinir Skúla - sextett

Eitt af því skemmtilegra sem ég hef tekið þátt í undanfarna mánuði er sextettinn Vinir Skúla, sem stofnaður var í fyrra til þess að koma fram á þorrablóti Skaftfellingafélagsins í Reykjavík. Við höfum haldið áfram að syngja saman og komið fram við ýmis tækifæri. Á skemmtunum Skaftfellingafélagsins, Söngfélags Skaftfellinga, afmælisveislum, nú síðast í kirkjukaffi Skaftfellingafélagsins í Breiðholtskirkju 23. mars sl og þar áður í Borgarskjalasafni Reykjavíkur á Safnanótt í febrúar. Félagarnir eru: Skúli Oddsson, Hákon Jón Kristmundsson, Sveinn Hjörtur Hjartarson, Stefán Bjarnason, Helgi Gunnarsson og Gísli Þórörn Júlíusson.

Strandarkirkjuganga 2013

Síðastliðinn laugardag þann 16. ágúst sl var farinn Strandarkirkjuganga afkomenda Helga Ingvarssonar yfirlæknis á Vífilsstöðum. Að þessu sinni vorum við tuttugu og eitt sem gengum þessa leið. Veður var hið besta alla leiðina og tók gangan rúma fimm klukkutíma. Að lokinni göngunni var stutt samverustund í Strandarkirkju. Nú brá svo við að á sama tíma var annar gönguhópur á ferð sem gengur þessa leið á sömu ástæðu og við þ.e. í minningu Helga Ingvarssonar. Einn af þeim sem stendur fyrir þeirri göngu er einnig afkomandi Helga. Hóparnir luku göngunni á sama tíma og héldu sameiginlega samverustund í Strandarkirkju alls rúmlega þrjátíu manns. Gunnlaugur A Jónsson forsvarsmaður "hins" hópsins fjallaði um uppruna hans og sögu. Helgi Sigurðsson forsvarsmaður "okkar" hóps sagði stuttlega frá afa sínum Helga Ingvarssyni. Í máli Helga Sigurðssonar kom fram að tilgangur ferðarinnar væri að styrkja vina- og fjölskyldubönd, íhuga tilgang lífsins og stuðla að bættri heilsu. Varðandi tilgang svona píslargöngu vísaði Gunnlaugur A Jónsson í fjallræðuna og farið var með Faðir vor.

Söngfélag Skaftfellinga fjörtíu ára.

Ávarp flutt á vorkaffi Skaftfellingafélagsins í Reykjavík þann 5. maí sl. í tilefni 40 ára afmælis Söngfélags Skaftfellinga.

Góðir gestir.

Söngfélag Skaftfellinga er fjörtíu ára í ár. Það er því vel við hæfi að minnast í nokkrum orðum upphafsins og kórstarfsins.

Stofnár kórsins er miðað við fyrstu söngæfingu þann 25. mars 1973.

Starfsemi Söngfélags Skaftfellinga er samofin Skaftfellingafélaginu í Reykjavík. Kórinn hefur alla  tíð notið velvildar og stuðnings þess. Allar götur frá 1980 hefur kórinn haft afnot af  húsakynnum  Skaftfellingafélagsins, Skaftfellingabúð og það stutt við starfsemina með margvíslegum hætti.

 Ekkert félag og enginn kór getur lifað jafn kröftugu lífi nema fyrir það að að starfinu komi fjölmargir félagar sem halda starfseminni gangandi. Það væri of langt mál að telja þá alla upp.

Í átthagafélögum eins og Skaftfellingafélaginu í Reykjavík og Söngfélagi Skaftfellinga fer fram mikilvæg menningarstarfsemi. Þau tengja saman fólkið í gömlu átthögunum við brottflutta sveitunga og ættmenni. Þannig viðhalda þau tengslum og skilningi milli þéttbýlis og dreifbýlis sem sannarlega er mikil þörf á í okkar samfélagi.

Þær fjölmörgu tónleikaferðir sem kórinn hefur farið um Skaftafellssýslur og víðar allt frá stofnun í fjörtíu ár og þær góðu heimsóknir sem við höfum fengið þaðan er skýrt dæmi um þá eflingu menningarlífs sem félögin stuðla að.

Félagar í kórnum sem nú eru rúmlega fjörtíu talsins eru langflestir ættaðir úr annarri hvorri sýslunni. Síðan erum við nokkur sem erum ekki Skaftfellingar að langfeðratali en hefur rekið á fjörur þessa félagsskapar og kunnum því vel.

Söngfélagið hefur haft sína eigin stjórn frá 1974. Fyrsti formaður stjórnar var Jón Hilmar Gunnarsson. Núverandi formaður Söngfélagsins er Kolbrún Einarsdóttir.

Kórinn hefur frá upphafi haft fjóra söngstjóra: Jón Ísleifsson, Þorvald Björnsson, Víolettu Smid og núverandi kórstjóra Friðrik Vigni Stefánsson.

Violetta Smid var gerð að heiðursfélaga í Söngfélagi Skaftfellinga er hún hætti sem kórstjóri eftir aldarfjórðungsstarf. 

Stærsta verkefni kórsins á afmælisárinu var að syngja inn á nýjan disk en upptökum lauk þann fyrsta maí síðastliðinn. Tvívegis áður hefur kórinn gefið út plötu og disk. Þá voru sérstakir afmælistónleikar haldnir í apríl síðastliðinn sem voru vel sóttir og tókust mjög vel.

Fjórir kórfélagar eru stofnaðilar kórsins. Það eru þau Páll Jóhannesson tenór, altarnir  Bjarndís og Valgerður Sumarliðadætur og Einar Brynjólfsson bassi. Margir kórfélagar hafa verið með um áratuga skeið.

Ég vil að lokum óska okkur öllum til hamingju með árin fjörtíu í starfsemi kórsins. Allt er fertugum fært segir máltækið og megi það einnig eiga við um Söngfélag Skaftfellinga.

Þakka ykkur fyrir.

Laxá í Refasveit

Í Refasveit fyrir framan veiðihúsið

Fór með Helga norður í Refasveit um 29. júní til þess að taka þátt í opnun veiðitímabilsins í Laxá í Refasveit. Við fengum fjóra fína laxa á stöngina þennan dag og áttum góðan tíma í þessu fagra umhverfi þennan dag.

Gengið á Lómagnúp

Á Lómagnúpi með Vatnajökul í bakgrunni.

Ég gékk á Lómagnúp þann 4. júlí sl með félögum úr gönghópnum Skálmurum, sem er gönguhópur tengdur Skaftfellingafélaginu í Reykjavík. Lómagnúpur er 688 hátt standberg sem gnæfir yfir suður úr Birninum vestan Núpsvatna á Skeiðarársandi. Vestan við fjallið er bærinn og kirkjustaðurinn Núpsstaður. Þar bjó hinn kunni vatna- og leiðsögumaður Hannes Jónsson. Af honum eru til margar frásagnir og sögur en hann lést árið 1968. Gönguleiðin í þessari ferð á Lómagnúp var þessi: Gengið upp Hvirfildal að austan, upp að vörðunni, þvert yfir og gengið svo inn Núpinn. Gengið nánast inn að næsta fjalli sem er Björninn, þar vestur og yfir Núpsstaðaheiði. Farið niður rétt vestan við bæinn Núpsstað. Allt í allt tók þessi ganga rúma 10 tíma og vegaleiðin var um 20 km. Veður til göngu var gott en þegar leið á kvöldið kom skýjahula yfir svæðið og undir lokin fór að rigna. Fjallasýn og útsýni yfir sandana til beggja átta er ógleymanleg. Þannig segir í kvæðinu Áföngum eftir Jón Helgason:

Vötnin byltast að Brunasandi,

bólgnar þar kvikan gljúp;

landið ber sér á breiðum herðum

bjartan og svalan hjúp;

jötunninn stendur með járnstaf í hendi

jafnan við Lómagnúp, 

kallar hann mig, kallar hann þig...

kuldaleg rödd og djúp.

Það voru þreyttir og ánægðir göngugarpar sem klöngruðust niður bratta hlíðina í ferðalok hjá Núpsstað. Enn einum stóráfanga var náð og ástæða til þess að fagna að allt gékk stóráfalla laust. Kveðja.