Kraftblökkin til Íslands

Það má kaupa ýmislegt í Seattle: Flugvélar hjá Boeing. Hugbúnað hjá Microsoft! “Vitið” hjá Google! Lækningu á fínustu sjúkrahúsum. Setjast niður á Starbucks og fá sér kaffi og með því. Við Íslendingar höfum sótt hingað ýmislegt síðustu áratugina. Þið þekkið öll þessi Seattle vörumerki. En ég er viss um að fá ef einhver ykkar viti að hingað sóttum við eina mestu tæknibyltingu í síldveiðum fyrir um 65 árum! Það var kraftblökkin til síldveiða. Hann sótti þessa nýjung hingað afi hennar Sirrýjar, Ingvar Pálmason útgerðarmaður/skipstjóri frá Norðfirði um 1960. Hann var á sjötugsaldri! Átti eftir að starfa við sölu og kynningu hennar fram yfir níunda áratuginn! Ingvar hefur verið ofarlega í huga okkar í þessari heimsókn hingað til Seattle eftir 8 tíma flug beint frá Keflavík. Hann fór fyrst til New York, líklegast í lest þaðan einhverja daga til Seattle? Það fylgir ekki sögunni. Heim kominn hófst  vinnan við að sannfæra landann um gagnsemi þessarar tæknibyltingar! Það var ekki þrautarlaust, fyrr en Haraldur Ágústsson skipstjóri og áhöfn hans náðu tökum á þessu byltingarkennda tæki 1964. 

Ingvar fékk fálkaorðuna fyrir störf sín á sviði sjávarútvegs.

Fyrsta útvarpsviðtalið

Fyrsta útvarpsviðtalið sem ég fór í var árið 1986. Ég var nýbyrjaður í starfi hjá LÍÚ. Undanfarin ár hafði sjávarútvegurinn gengið í gegnum mikið erfiðleikatimabil. Þorskveiði hafði aldrei verið meiri en samt var staða fyrirtækja mjög bágborin. Þá gerist það einn daginn að Gissur Sigurðsson fréttamaður hringir í mig og spyr hvort ég sé ekki tilbúinn að koma í viðtal vegna nýútkominnar skýrslu um sjávarútveg, frá Þjóðhagsstofnun. Það sem vakti athygli var að afkoma útgerðar hafði snúist til hins betra og hann vildi ræða þessi umskipti. Ég mætti í viðtalið og Gissur tók það upp á segulband og eftir nokkrar endurtekningar og klippingar var komið stutt viðtal við kappann. Alltaf var ég fréttamanninum þakklátur hversu mildilega hann fór með viðvaninginn og áttum við ágætis samskipti uppfrá því í áratugi. Velti því fyrir mér í dag hvort þetta sé enn svona þegar óvanir koma í viðtöl.

Þingeyrarþankar um þorsk

Þróun  sjávarútvegs á síðustu áratugum


Þorskurinn er okkar mikilvægasti nytjastofn. Hlutfall hans í útflutningsverðmæti sjávarafurða hefur um árabil verið um 30%. Í ljósi nýjasta fjölrits Hafró um nytjastofna og aflahorfur er full ástæða til bjartsýni um áframhaldandi vægi þorskveiða. Þar kemur fram að þorskstofninn hefur verið að vaxa og langtímahorfur eru góðar. Hrygningarstofninn hefur ekki verið stærri í 40 ár. Segir í skýrslunni að meðalþyngd sé nálægt langtímameðaltali síðustu 60 ára og hann verði nú kynþroska síðar. Kynþroskahlutfall 6 ára þorsks hefur lækkað úr 50% á síðustu árum í 30%. Það þýðir að náttúran sjálf metur ástand stofnsins viðunandi og frestar kynþroska.
Hagkvæmari veiðar
Aflaráðgjöf Hafró á næsta fiskveiðiári nemur 244 þúsund tonnum og hefur sjávarútvegsráðherra farið að tillögum stofnunarinnar. Hægt og bítandi vaxa aflaheimildir að nýju sem staðfesting á því að uppbyggingarstarfið hafi tekist, þrátt fyrir svartsýnisspár margra. Það sem er einstakt í þessu uppbyggingarstarfi er að atvinnugreinin sjálf hefur borið þá gæfu að standa sjálf vörð um þetta starf.
Fjölrit Hafró er í góðu samræmi við fréttir af veiðum og vinnslu í helstu sjávarbyggðum landsins. Það er mun auðveldara að sækja þorskinn en áður og meðalþyngd landaðs afla hefur vaxið umtalsvert á undanförnum árum. Þetta þýðir að það eru færri fiskar í hverju tonni sem veitt er og það tekur styttri tíma að ná í aflann. Veiðarnar verða þar af leiðandi hagkvæmari og vinnslan sömuleiðis.
Togurum fækkar
Uppbyggingarstarfið hefur haft miklar breytingar í för með sér fyrir atvinnugreinina og sjávarbyggðir. Þess sér stað í mikilli fækkun aflamarksskipa á undanförnum árum með tilheyrandi raski fyrir mörg byggðarlög og starfsfólk. Árið 1985 voru skráðir um 106 ísfisktogarar í landinu (39 metrar og lengri). Á Vestfjörðum einum voru þeir 22 talsins. Nú eru þrír ísfisktogarar gerðir út frá Vestfjörðum og einn frystitogari. Alls eru ísfisktogarar (39 metrar og lengri) um 14 talsins. Töluverðum fjölda ísfisktogara var breytt í frystitogara, sem verka og vinna afla um borð. Í þessum flokki skipa eru um 15 skip í dag en þau voru um 35 þegar þau voru flest.
Togaravæðingin mikla
Stefna stjórnvalda í atvinnuuppbygginu sjávarbyggða, kölluð togaravæðingin mikla, sem hófst í byrjun áttunda áratugar síðustu aldar fól í sér mikið ofmat á aðstæðum og gjaldþrot fyrir marga. Það voru í raun ekki forsendur til þess að minni byggðarlög gætu rekið einn til tvo togara og frystihús. Þessi stefna er skólabókardæmi um það hvernig ekki eigi að standa að atvinnuuppbyggingu. Hvergi var þetta augljósara en hér á Þingeyri, þar sem þessi pistill er skrifaður.
Þorskstofninn einn og sér þoldi ekki stóraukinn sóknarþunga og það á við um fleiri stofna. Þekking og kunnátta til þess að reka fyrirtæki vantaði í sumum þessara fyrirtækja. Við sjáum nú að rekstur stærri eininga er á þeim stöðum þar sem til staðar er mannafli og aðstæður til þess að sinna þessum rekstri með góðu móti. Minni sjávarþorp hafa sniðið sér stakk eftir vexti og stunda sjósókn sem tekur mið af aðstæðum.    
Hröð framþróun 
Það er athyglisvert að upplifa hversu hröð þróun í vinnslu á þorski hefur verið á undanförnum árum. Áherslan er í vaxandi mæli á unnar ferskar afurðir sem sendar eru beint héðan á markaði erlendis. Róbótar og fullvinnslulínur eru að ryðja sér til rúms, þar sem mannshöndum við flæðilínurnar fækkar ár frá ári. Um þetta vitnar ný framleiðslulína hjá Útgerðarfélagi Akureyringa, en þar sinna róbótar  verkefnum til að létta og hraða vinnu.
Það sem skiptir sköpum við vinnslu og sölu á þorskafurðum í dag er gott aðgengi að flutningstækjum úr landi, hvort heldur er með flugi eða skipum. Framfarir í meðhöndlun og flutningatækni eru lykilþættir í því hversu vel hefur tekist í þessum efnum.

Aukið markaðsstarf
Næsta stig í viðleitni okkar til að auka verðmæti þorskafurða er að vinna aukið markaðsstarf. Þorskafurðir eru almennt mun lægri í verði en eldislax í verslunum erlendis. Það gefur tilefni til að ætla að verð á þorskafurðum hafi svigrúm til að hækka mikið á komandi árum a.m.k. til jafns við eldislax. Það verður ekki gert öðruvísi en með nýrri hugsun í markaðsstarfi, þar sem haft verður að leiðarljósi sú augljósa staðreynd að það eru til venjulegir strigaskór og það eru til Nike strigaskór.

Höfundur er hagfræðingur.
Greinin birtist í Fiskifréttum júlí 2016

Krafan er aukin verðmætasköpun - Viðvarandi hagræðing

Inngangur

Hún er vel þekkt sagan af útgerðarmanninum sem sagði við fyrrum formann LÍÚ fyrir rúmum 20 árum að áður en langt um liði yrði hægt að halda aðalfundi samtakan í kaffistofu LÍÚ. Hann var þar að vísa til þess að útgerðum í sjávarútvegi færi ört fækkandi.

Vissulega hefur útgerðarfélögum fækkað síðastliðna áratugi en þau hafa jafnframt mörg stækkað umtalsvert. Það var og hefur verið almenn krafa að nauðsynlegt sé að í sjávarútveginum sé starfandi fjölbreytileg flóra fyrirtækja. Þannig séu mestar líkur á að greinin skili mestum ávinningi til samfélagsins.

Krafa um sjálfbærni

Sjávarútvegurinn er atvinnugrein sem er stór á alþjóðlegan mælikvarða og sem slík er hún undirstöðuatvinnugrein fyrir fjölbreytilegar stoðgreinar og nýsköpunarfyrirtæki sem byggja á viðskipum við greinina. Nýafstaðin sjávarútvegssýning er glöggt dæmi um þetta.

Það hefur verið undirliggjandi viðhorf í samfélaginu og skrifað í lög að sjávarútvegurinn eigi að vera sjálfbær bæði út frá líffræðilegum og hagrænum sjónarmiðum þ.e. ekki sé veitt meira en  fiskistofnarnir þoli og hagkvæmni og efnahagslegur ávinningur sé hafður að leiðarljósi.

Aukin verðmætasköpun

Þessar leikreglur hafa kallað á aukna verðmætasköpun í greininni og nánara samband við kröfur markaðsins. Hagræðing í greininni hefur verið viðvarandi og útgerðum hefur fækkað og þær hafa stækkað. Aukin áhersla hefur verið á ferskar afurðir og bætt gæði. Enn eru frekari tækifæri í þessum efnum eftir því sem kröfur markaðarins vaxa og tækninni fleygir fram. Minnist í því sambandi ummæla forystumanns í sjávarútvegi sem sæi fyrir sér að í framtíðinni yrði komið með aflann lifandi til hafnar og hann seldur þannig til þess að mæta síauknum kröfum um ferskleika afurða.

Sá sem hér heldur á penna þykist ekki sjá fyrir um framtíðina í atvinnugreininni að öðru leyti en því að hlutverk hennar verður áfram að selja hágæða sjávarafurðir á sem hæstu verði á hverjum tíma.

Alþjóðleg samkeppni

Samkeppnisaðilar okkar í nálægum löndum fylgjast náið með okkur og munu leitast við að ná sambærilegum eða betri árangri til framtíðar. Í Noregi er vaxandi umræða um nauðsyn þess að endurskilgreina þær kröfur sem gerðar eru til atvinnugreinarinnar með aukinni áherslu á hagræn og viðskiptaleg sjónarmið í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja þar sem því verður við komið. Sá tími líður senn undir lok að jafnvel hinir ríku frændur okkar í Noregi geti rekið sjávarútvegsfyrirtæki á félagslegum grunni.

Höfundur er hagfræðingur LÍÚ.

Skoðun í Fiskifréttum 16.10.2014

Laxá í Refasveit

Veiðifélagar. Ég skellti mér eftir vinnu í gær norður í Laxá í Refasveit. Áin er rétt norðan við Blönduós og er hún og umhverfi hennar einstök náttúruperla. Ég stoppaði stutt við að þessu sinni og var kominn aftur heim seinni partinn í dag. Annars hefur þetta verið viðburðarrík vika. Hér komu á fimmtudagskvöldið í heimsókn til okkar þrjátíu manna hópur norrænna NordMaG nemanda og kennara í öldrunarfræðum. NordMaG Á fimmtudag og föstudag var ég á ráðstefnu um fiskveiðistjórnun á vegum HÍ. Mjög fróðleg ráðstefna með fjölmörgum áhugaverðum erindum um stjórn fiskveiða. Þarna kom fram að um 20% af fiskveiðum á heimsvísu er nú stjórnað með framseljanlegum veiðikvótum. Farið var ég gegnum fiskveiðistjórnun í ESB og helstu nágrannalöndum okkar.

Loksins, loksins - ég fékk fisk

Helgi gefur sig ekki. Iðan gaf mér fisk í dag. Að vísu ekki lax en þennan fallega sjóbirting - fínasta matfisk. Ég fór austur í Iðu í morgun með hálfum hug vegna þess hversu leiðinlegt veðrið var og líka vegna þess hvað Iðan hefur verið treg við að gefa mér fisk. Veðrið fram eftir degi var leiðinlegt, rok og rigning en það batnaði eftir því sem leið á daginn. Árangurinn varð eftir því og átta fiskar veiddust mest á maðk og svartan Fransis. Í hádeginu fórum við til Gyðu móður Helga og Magnúsar í hádegismat og fengum lambalæri og fórum svo í heita pottinn hjá þeim áður en við hófum veiðar að nýju.
Sá stóri? Hörður gefur fyrirheit á myndinni að "sá stóri" sé á önglinum. Helgi tókst á við hann af miklum krafti. Þetta reyndist þó ekki vera 15 punda ++ fiskurinn. Þetta var sprettharður sjö punda urriði sem tók svona hressilega í færið. Ingunn var líka með okkur í dag og hressti okkur við með sérlögðu kaffi með flóaðri mjólk milli þess sem hún leysti okkur af á stönginni. Auk áðurnefndra voru með okkur Gunnlaugur Björnsson sem fræddi okkur um stóra hvell í pásunum og faðir hans.

Sjö punda urrði. Stoltur veiðimaðurinn sýnir feng sinn. Glíman við þennan urriða var gríðarlega hörð. Úrslitin tvísýn um tíma en ekki lengi. Laxar, sjóbirtingar og urriðar það er ekki hægt að biðja um meira. Þetta var mjög skemmtilegur veiðidagur og minnti mann á þessa gömlu góðu daga þegar vel aflaðist og allir fengu fisk.

Laxá í Refasveit heimsótt.

Ofarlega í ánni. Við félagarnir Helgi og Hörður fórum norður í Laxárdal í Refasveit að veiða lax. Við lögðum af stað á miðvikudagskvöldið og vorum fram á föstudag. Veiðihúsið er flott og alltaf verið að bæta það. Við uppskárum fjóra laxa og áttum þarna góðan tíma í góðu veiðiveðri. Hörður Stefán sá um að elda handa okkur gömlu mönnunum og þvílíkar kræsingar sem hann bar fram þessa tvo daga. Lambafile í sérstökum lög og kjúklingabringur í mjög góðum kryddlegi með öllu tilheyrandi. Hér má sjá upp eftir ánni frekar ofarlega í henni. Umhverfið er mun stórbrotnara neðan þjóðvegarins. Þetta er frábært veiðisvæði og mikil náttúruperla þessi dalur. Þegar best lét munu hafa verið 28 býli í dalnum en nú eru þau aðeins fjögur. Það var orðið tímabært að heimsækja Laxá í Refasveit aftur því ég hef ekki komið þangað í bráðum tvö ár. Þetta er svo friðsælt svæði.
Rennt fyrir. Áin var vatnslítil þessa daga. Laxinn leynist víða í litlum pollum eins og þeim sem sjást á þessari mynd. Þetta kallast víst rennslisveiðar þ.e. að standa fyrir ofan pollana og renna maðkinum ofan í þá.
Helgi í stuði. Helgi vann það afrek á fimmtudeginum að ganga eina 10 kílómetra meðfram efri hluta árinnar fyrir ofan veiðihúsið Torfu. Við vorum mættir snemma í morgun út í á og höfðum tvo laxa upp úr krafsinu. Annar fékkst úr svokölluðum Urriðapolli og hinn fékkst úr Húsakvísl ef ég man þetta rétt.
Hörður á síðasta leik. Hann náði þessum fallega laxi rétt áður en við hættum að veiða. Hylurinn heitir Lambhagahylur. Hér má nálgast upplýsingar um hylina í ánni. Þegar við hættum veiðum brunuðum við niður á Blönduós og náðum að sjá seinni hálfleikinn í undanúrslitaleik okkar og Spánverja. Wow þvílík frammistaða sem liðið okkar sýndi. Kveðja.

Iðan heimsótt.

Iðan til vesturs.
Í gær var mér boðið af Helga vini mínum í Iðuna í laxveiði. Þau eru nú orðin mörg árin síðan Iðan gaf mér lax. Ég er löngu hættur að gera mér minnstu vonir um að fá fisk í þessu fljóti. Iðan er þar sem Stóra - Laxá og Hvítá renna saman í ármótum rétt austan við Skálholt. Maður fer þanngað til að breyta um umhverfi, horfa á náttúruna, berja vatnið, borða góðan mat og dvelja í góðra vina hópi. Við gistum í sumarhúsi góðs vinar rétt hjá Sólheimum í Grímsnesi í góðu yfirlæti. Fórum í heitan pott og tókum lagið og ræddum mannkynsögu kvöldið fyrir veiðidaginn. Nutum þess besta sem Ísland hefur að bjóða, vatnsins í heitapottinum, kyrrðarinnar á ágústnóttu, stjörnubjarts himins og góðs félagsskapar. Við vorum mættir að ánni kl. sjö um morguninn næsta dag. Það var hrollkallt og þurfti maður að vera vel dúðaður til þess að þola kuldann. Þegar leið á daginn hlýnaði og veðrið var hið allra besta. Hinsvegar er vatnsbúskapur árinnar í engu jafnvægi. Það er svo lítið bergvatnið úr Stóru - Laxá að það nánast hverfur við suður jaðar fljótsins. Iðan er nánast öll jökulhvít að sjá. Við sáum tvo laxa stökkva út á jökulárbreiðu fljótsins en ekki fengum við högg. Nú við héldum áfram til kvölds og að því loknu héldum við í bæinn. Við dunduðum okkur við að rifja upp aulabrandara. Sá aumasti var þessi: Hvað er það sem er brúnt og ferðast á tveggja metra dýpi á 200 km hraða? Nú auðvitað moldvarpa á mótorhjóli. Hvað annað. Kveðja.

Laxveiðar með netatrossu og pöbbarölt.

Feðgarnir Helgi og Hörður Dagurinn í gær var sannkallaður "action" dagur. Við fórum þrír, ég Helgi vinur og Hörður sonur hans norður í Laxá í Refasveit að veiða lax til að nota í klak. Við vorum komnir norður um klukkan eitt. Þá var hafist handa að ganga á líklega staði og draga netatrossu yfir helstu svæði. Með okkur í þessari vinnu var Magnús bóndi á Syðra Holti. Við vorum við þessa iðju til sex. Náðum þó aðeins þremur löxum þar af komust tveir í laxakistuna. Komum við heima hjá bóndanum og áttum þar ánægjulega kaffistund áður en haldið var suður. Hittum systur hans og nágranna og áttum við þau skemmtilegt spjall. Það er svo gefandi að hitta fólk sem býr í allt öðruvísi umhverfi og fá örlitla innsýn í líf þess og störf. Við ætluðum að gista í veiðihúsinu þessa nótt, en Stebbi bróðir Helga hafði óvart lánað húsið og gleymdi að segja okkur frá því. Vissi þó vel að þetta stóð til. Þegar í bæinn var komið um klukkan níu skelltum við okkur í heitan pott heima hjá Helga og Hörður eldaði handa okkur kjöt. Kominn úrvinda heim um miðnættið. Nú á föstudaginn var útstáelsi á manni. Var á fundi í Útvegsmannafélagi Reykjavíkur. Borðuðum saman að fundi loknum og síðan var farið á pubbarölt á búllur bæjarins. Fórum á nokkrar búllur og maður hitti fólk sem maður hefur ekki séð lengi eða þá aldrei. Ég tók það sem merki um að nú ætti ég að fara til míns heima þegar ég hitti ungan pilt sem sagði við mig: "Heyrðu ég held að þú þekkir hann pabba." Auðvitað þekki ég pabba hans vel. Nú þetta er skemmtileg upplifiun að kynnast aðeins næturlífi borgarinnar. Það virðist vera að Vínbarinn sé "staðurinn" fyrir 50+ aldurinn. Aðrir staðir eru sóttir af mun yngra fólki. Reykjavík er eins og þorp af stærri gerðinni. Viljir þú hitta fullt af fólki sem þú hefur ekki séð lengi þá er þetta leiðin til þess að hitta það. Kveðja

Helgarferð í Refasveit.

Laxá í Refasveit.

Þessa helgina var farið norður í Laxá í Refasveit með Helga og Ingunni. Við reyndum við laxinn á laugardeginum og áttum sameiginlega veislustund um kvöldið við kertaljós. Sunnudagurinn fór í hvíld og ökuferð um Skagann. Þetta er búin að vera mjög góð helgi. Við erum þó enn að glíma við tímamuninn eftir Ameríkuferðina en þetta hefst allt með kalda vatninu. Veðrið á laugardeginum var þolanlegt ca. 10 °C hiti en á sunnudeginum fór hitinn í 14°C en það var rok.
Eftirminnilegast í sunnudagsbíltúrnum var heimsókn og matur í Kántrýbæ (vöggu íslenskrar kántrýtónlistar!!!) og svo í Kálfshamarsvík, en þar bjuggu allt að 100 manns þegar best lét á fyrri hluta 20. aldar. En um 1940 flutti sá síðasti frá þessum útgerðarstað utarlega á Skaganum. Af upplýsingaskiltum sem voru við gömul húsastæði mátti sjá að ýmsir höfðu haft fyrir því að flytja efnið í húsunum með sér á nýja áfangastaði. Lögðum af stað í bæinn eftir bíltúrinn kl. 17.30.

Laxá í Refasveit

Tíminn líður þessa daga. Ég fór í Laxá í Refasveit á sunnudaginn var. Ég fór með Helga og Grétari Sigurðssonum. Góður túr en ég veiddi ekkert. Grétar veiddi tvo laxa, en við Helgi veiddum ekkert. Þetta var mikil keyrsla á einum degi ca. 500 km. Maður getur ekki annað en prísað veðrið þessa dagana. Það er með ólíkindum hvað haustið fer um mann mildilegum höndum.

Iðan söm við sig.

Fór klukkan 6 í morgun ásamt Helga vini mínum að veiða austur í Iðu. Iða er þar sem Hvítá og Stóra Laxá renna saman í eitt fljót við bæinn Iðu rétt austan við Skálholt. Við börðum svæðið allan daginn en veiðin var rýr. Ég fékk einn titt og Ingunn kom síðar um daginn og fékk annan sjóbirting öllu stærri; góðan matfisk eins og við segjum. Annars bar það helst til tíðinda að hún festi Patrolinn þeirra út í ánni. Lenti í sandbleytu þegar hún var að keyra út á leirurnar sem við veiðum aðallega við. Við Helgi fengum Iðubóndann til þess að draga bílinn upp úr pyttinum. Veðrið var leiðinlegt fyrst um morguninn skýjað og frekar kallt, en það rættist úr því eftir því sem leið á daginn. Fórum í sund í Reykholti í hvíldartímanum. Klukkan að ganga níu gáfumst við upp og brunuðum í bæinn. Ég hef nú farið nokkur ár til laxveiði í Iðu, en hún hefur ekki um árabil gefið mér lax, þótt ýmsir sem hafa verið með mér hafi vegnað betur. Ég bara veit ekki hvað ég geri ekki rétt þarna.Nota allar "réttu" græjurnar og meira til. Þannig að hún er söm við sig blessuð að undanskyldum þessum ræfli sem ég fékk um morguninn. Mjór er mikils vísir. Kannski.....